जापानी संस्कृति — एक परिचय

आधारभूत अवधारणाहरू

जापान एशियाको पूर्वोत्तर प्रशान्त महासागरमा अवस्थित एउटा द्वीप राष्ट्र हो । यो देश आधुनिकता र परम्पराको अनौठो संगमका लागि चिनिन्छ — गगनचुम्बी जगाहरूको छेउमा पुराना मन्दिर र श्राइनहरू एउटासँगै भेटिन्छन् । जापानका पाँच मुख्य द्वीपसमूहहरू छन् — होक्काइदो, होन्शू, शिकोकु, क्युशू र ओकिनावा । हरेक क्षेत्र भौगोलिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा भिन्न छ । जापान करिब एक हजार पाँच सय ज्वालामुखीहरूको घर हो, जसकाले यहाँ भुइँचालो र अन्य प्राकृतिक विपद्हरू बारम्बार हुन्छन् । जापानी संस्कृतिमा प्रकृति र ऋतुको अत्यन्तै महत्वपूर्ण स्थान छ । साकुरा (चेरी फूल) बसन्तको, मोमिजी (मेपल रुख) शरदको र बाइउ (प्लम वर्षा) ग्रीष्मको प्रतीक मानिन्छ । ऋतु अनुसार फूल हेर्ने परम्परा जापानीहरूको जीवनको एक अभिन्न अंग हो । जापानको शहरीकरण अत्यन्त उच्च छ र करिब ू२ प्रतिशत जनसंख्या शहरी क्षेत्रमा बस्छ । राजधानी टोक्यो संसारका सबैभन्दा जनघनत्व भएका शहरहरूमध्ये एक हो जहाँ करिब १०.० करोड जनसंख्या छ । शिनकान्सेन (बुलेट ट्रेन) कारण जापानका दुर्गम क्षेत्रहरू पनि बाँकी देशसँग राम्ररी जोडिएका छन् । जापानी समाजमा यामातो (जापानी) जाति बहुसंख्यक हो । तर यहाँ आइनु (होक्काइदोका आदिवासी), र्युक्यूवान (ओकिनावाका वासिन्दा) र कोरियाली जस्ता जातिय समुदायहरू पनि छन् । जापानी भाषा (निहोन्गो) देशको आधिकारिक भाषा हो, तर विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न प्रादेशिक भाषिकाहरू बोलिन्छन् । द्वितीय विश्वयुद्धपछि जापानमा गाह्रो सांविधानिक सुधार भए र सम्राटले दैवीपन र राजनीतिक शक्ति त्यागे । जापानको संविधानको धारा ३ अनुसार जापानले युद्धलाई स्थायी रूपमा त्यागेको छ, र शान्तिवाद (पासिफिज्म) जापानी राष्ट्रिय पहिचानको एक महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ । जापानी समाजमा सामाजिक सोपानक्रम (हायरार्की) को गहिरो प्रभाव छ । "उचिर सोतो" अर्थात् भित्री र बाहिरी समूहको भेद जापानी व्यवहार र संचारको आधारभूत अवधारणा हो । मेन्बोकू (इज्जत) र वा (मेलमिलाप) को संरक्षण व्यक्तिगत र सामुहिक जीवनका महत्वपूर्ण मूल्यहरू हुन् । जापान सांस्कृतिक रूपमा सामूहिकतावादी (कलेक्टिभिस्ट) समाज हो जहाँ व्यक्तिलाई आफ्नो समूहको एक अंगको रूपमा हेरिन्छ । जापानी संस्कृति कला र साहित्यमा समृद्ध छ । परम्परागत कलाहरू जस्तै शोदो (क्यालिग्राफी), उकियो-ए (काष्ठ छाप), ओरिगामी (कागज काट्ने कला), सादो (चिया समारोह), इकेबाना (फूल सजावट) र बोन्साई (सानो रुख हुर्काउने कला) आज पनि जीवन्त छन् । साथै, जापानी मान्गा र एनिमे विश्वभरि लोकप्रिय छन् ।

अभिवादन (Greetings)

जापानमा अभिवादनको तरिका प्रसंग अनुसार फरक फरक हुन्छ । परिस्थितिको विधिवतता र सामाजिक सन्दर्भले कस्तो इशारा र वाक्यांश प्रयोग गरिन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ ।

जापानमा अभिवादन गर्दा सबैभन्दा सामान्य इशारा नमस्कार गर्नु (ओजिगी) हो । पश्चिमी समाजमा हात मिलाउने गरिन्छ भने जापानमा नमस्कार गरिन्छ । नमस्कारको गहिराइ, अवधि र शैली सामाजिक सन्दर्भका आधारमा फरक पर्छ । तथापि, विदेशीहरूसँग भेट हुँदा जापानीहरू हात मिलाउन पनि तयार हुन्छन् ।

साथी र परिवारसँग अनौपचारिक भेटमा केवल टाउको सानो डुलाउने गरिन्छ । समान सामाजिक स्थिति र उमेरका परिचितहरूसँग भेट हुँदा मानक बसेको वा उभिएको अवस्थामा नमस्कार गरिन्छ । जब कसैलाई पहिलो पटक भेटिन्छ, तब "हाजिमेमाशिते" (तपाईंसँग भेटिएर खुसी लाग्यो) भनिन्छ ।

दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने चल्तीका वाक्यांशहरूमा "ओहायो गोजाइमासु" (शुभप्रभात), "कोन्निचिवा" (नमस्ते वा शुभदिन), र "कोन्बान्वा" (शुभसाँझ) पर्छन् । सार्वजनिक वा व्यावसायिक सन्दर्भमा "योरोसिकु ओनेगाइशिमासु" भनिन्छ, जसको अर्थ सन्दर्भको आधारमा फरक पर्छ, तर प्रायः "तपाईंसँग परिचित हुनु खुसीको कुरा हो" भन्ने अर्थ दिन्छ ।

नमस्कारको दुई प्रकार हुन्छन् — सेइरित्सु (उभिएर) र सेइजा (बसेर) । नमस्कारको कोण र अवधिले सम्मानको स्तरलाई संकेत गर्छ । अर्ध-विधिवत सन्दर्भमा करिब ३० डिग्री कोणमा एक-दुई सेकेन्डको नमस्कार गरिन्छ भने विधिवत सन्दर्भमा करिब ॴ० डिग्रीमा तीन-चार सेकेन्डको नमस्कार गरिन्छ । अत्यन्त विधिवत अवस्थामा करिब ७० डिग्रीसम्म झुकेर लामो समयसम्म नमस्कार गरिन्छ ।

नामका पछाडि लाग्ने सम्मानार्थक प्रत्ययमा सबैभन्दा चल्ती "-san" हो, जसलाई पुरुष र महिला दुवैका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ । "-sama" अझ विनम्र र विधिवत रूप हो र यो व्यावसायिक वा उच्च सामाजिक स्तरका व्यक्तिहरूको सम्बोधनमा प्रयोग हुन्छ । नमस्कार गर्दा हात जोडिनंदैन न त आँखामा आँखा जुधाईन्छ; बरु अर्काको घाँटी वा चिउडोको अगाडि हेरिन्छ । नमस्कार गर्दा बोल्नु अशिष्ट मानिन्छ ।

धर्म (Religion)

जापानी धार्मिक जीवन जटिल र बहुआयामिक छ । जापानका दुई प्रमुख धर्म शिन्टो र बौद्ध धर्म हुन् । धेरै जापानीहरूले आफूलाई कुनै एक धर्मको अनुयायी नभनेर सामाजिक रिति-रिवाज र सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा दुवै धर्मका तत्वहरू अपनाउँछन् । एउटा सामान्य चलन छ — जन्मको समय शिन्टो विधि, विवाहमा इसाई विधि र अन्त्यविधिमा बौद्ध धर्मको विधि अपनाउने चलन छ ।

शिन्टो जापानको मूल धर्म हो । शिन्टोको अर्थ "देवताहरूको मार्ग" हो । यसमा प्राकृतिक वस्तु, स्थान र पुर्खाहरूसँग सम्बन्धित कामी (देवताहरू) को पूजा गरिन्छ । श्राइनहरू (जिन्जा) शिन्टोका पूजास्थल हुन् । जापानका जनसंख्यामा करिब ८० प्रतिशतले कुनै न कुनै रूपमा शिन्टो अभ्यास गर्छन् ।

बौद्ध धर्म कोरिया हुँदै छटौं शताब्दीमा जापान पुग्यो र यसका विभिन्न सम्प्रदाय छन् — कचिगाकि, जोदो, जेन, जोदो-शिन्शु, निचिरेन र शिंगोन । जेन बौद्ध धर्म विश्वभरि प्रसिद्ध छ जसको जोड ध्यान र प्रत्यक्ष अनुभवमा छ । जापानी जनसंख्यामा करिब ७५ प्रतिशत बौद्ध धर्मसँग जोडिएका छन् ।

जापानमा इसाई धर्म (करिब १-२ प्रतिशत) सानो अल्पसंख्यक हो तर इसाई शैलीका विवाह समारोह, क्रिसमस जस्ता चाडपर्व व्यापक रूपमा मनाइन्छन् । कन्फ्युसियन दर्शनले जापानी पारिवारिक संरचना र व्यावसायिक नैतिकतामा गहिरो प्रभाव छोडेको छ ।

जापानी समाजमा धार्मिक चाडपर्वहरू (माट्सुरी) अत्यन्त लोकप्रिय छन् । जन्मको वेला शिन्टो श्राइनमा आशीर्वाद लिने, नयाँ वर्षमा हाट्सुमोदे (प्रथम प्रार्थना) गर्न जाने र ओबोनको पर्वमा पुर्खाहरूको सम्झना गर्ने चलन छ ।

परिवार (Family)

जापानी पारिवारिक संरचनामा द्वितीय विश्वयुद्धपछि अनेक परिवर्तनहरू आएका छन् । पहिले जापानी परिवारमा ज्येष्ठ पुरुषको प्रभुत्व हुने इए प्रणाली चल्थ्यो, जसमा ज्येष्ठ छोराले परिवारको नाम र सम्पत्ति उत्तराधिकार गर्छथ्यो । आजकल एकाकी पारिवारिक (न्युक्लियर) संरचना साधारण छ ।

जापानमा परिवारवाद (फ्यामिली रजिस्ट्रेशन प्रणाली वा कोसेकी) एक महत्त्वपूर्ण कानुनी संस्था हो जसले जन्म, विवाह, विच्छेद र मृत्युसंग सम्बन्धित अभिलेख राख्दछ । यसका कारण जापानीहरू आफ्नो वंश र पारिवारिक पहिचानका बारेमा अत्यन्त सचेत छन् ।

जापानमा जनसंख्या बुढिरहेको छ र जन्मदर अत्यन्त कम छ । युवा जनसंख्यामा विवाहको जिज्ञासा घटिरहेको छ र विवाहको उमेर पनि बढिरहेको छ । परम्परागत रूपमा विवाह मियाइ (व्यवस्थित) विवाह चल्थ्यो तर आजकल रेन्अई (प्रेम विवाह) सामान्य हो ।

जापानी समाजमा चाहिँ लैंगिक भूमिकामा परिवर्तन भइरहेको छ । महिलाहरूको ज्यानडि माझमा जाने दर बढिरहेको छ न। तापि, साथैँ, जवाफदेहिता द्वैत जस्तै घरेलु काम र बच्चाहरूको चिनता प्रायः महिलाहरूको जिम्मामा रहिरहन्छ । इकुमेन (डिंक पुरुष) अर्थात् बच्चा हुर्काउन सक्रिय रूपमा सहभागी पुरुषहरूको संख्या बढिरहेको छ ।

ज्येष्ठ नागरिकहरूको सम्मान जापानी संस्कृतिको एक महत्वपूर्ण मूल्य हो । पारिवारिक निर्णय गर्दा ज्येष्ठ सदस्यको रायलै प्राथमिकता दिइन्छ । परम्परागत रूपमा ज्येष्ठ छोराले आमाबुबाको हेरचाहको जिम्मेवारी लिने चलन छ जुन आजपनि अनेक परिवारमा जारी छ ।

नामकरण (Naming)

जापानी नाममा पहिला थर (म्योजी) र पछि दिएको नाम (मेयो) लेखिन्छ । अंग्रेजीमा विदेशीहरूसँग संचार गर्दा जापानीहरूले प्रायः नामको क्रम उलटाइ प्रयोग गर्छन् । जापानी नामहरू कान्जी (चिनियाँ अक्षर) मा लेखिन्छन् र हरेक कान्जीको अनेक अर्थ हुन सक्छन् ।

कसैलाई सम्बोधन गर्दा नामका पछाडि सम्मानार्थक प्रत्यय जोडिन्छ । "-san" सबैभन्दा चल्ती छ, "-sama" अति विनम्र छ, "-kun" युवा पुरुष वा जुनियरका लागि हो, र "-chan" बच्चा वा नजिकका साथीहरूका लागि प्रयोग हुन्छ । अनौपचारिक भेटमा वा व्यावसायिक प्रसंगमा थरसंग "-san" जोडेर सम्बोधन गरिन्छ ।

जापानी नामहरूको अर्थ अक्सर प्राकृतिक वस्तु, गुण वा चाहनासँग जोडिएको हुन्छ । जस्तै हानाको अर्थ "फूल", साकुराको अर्थ "चेरी फूल", हारुको अर्थ "बसन्त" हो । जापानमा विवाहपछि कानुनअनुसार एक जनाले अर्काको थर अपनाउनुपर्छ (प्रायः श्रीमतीले श्रीमान्को थर अपनाउने गर्छन्) ।

शिष्टाचार (Etiquette)

जापानी शिष्टाचार अत्यन्त विस्तृत र सविस्तार छ । कसैको घरमा जाँदा जुत्ता खोल्नु अनिवार्य छ । जुत्ताको सट्टा प्रायः घरका चप्पल दिइन्छन् । चार्पीमा (टाटामी कोठा) चप्पल पनि गुलाफ गरेर नांगो भईरहन्छ । कसैको घरमा जाँदा सानो उपहार (टेमियागे) लिनु सम्मानको चिन्ह मानिन्छ ।

खानाको जापानी शिष्टाचार अत्यन्त संवेदनशील छ । खाना सुरु गर्नुअगाडि "इतादाकिमासु" (म कृतज्ञतापूर्वक ग्रहण गर्छु) र खानापछि "गोचिसोसामा" (सुन्दर खानाको लागि धन्यवाद) भनिन्छ । चपस्टिक (हासि) चामलमा ठडा गाडेर राख्नु कडा वर्जित छ किनभने यो अन्त्यविधिसँग जोडिएको छ । चपस्टिकबाट अर्काको चपस्टिकमा खाना सार्नु पनि जापानी संस्कृतिमा अस्वीकार्य छ ।

उपहार दिने चलन जापानी संस्कृतिको एक महत्त्वपूर्ण अंग हो । उपहार सुन्दरली प्याक गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । चार शब्द ("शि") र नौ शब्द ("कु") रहनो कारणले चार वा नौ वटा वस्तु उपहारमा दिनु अशुभ मानिन्छ । दुवै हातले उपहार दिने र ग्रहण गर्ने गर्नु सम्मानजनक छ । उपहार दिने व्यक्तिको सामुन्ने अक्सर उपहार खोलिन्न ।

सार्वजनिक स्थलमा चुप रहनु, मोबाइल फोन साइलेन्ट मोडमा राख्नु, र सार्वजनिक यातायातमा फोनमा कुरा नगर्नु जापानी शिष्टाचारका अनिवार्य अंग छन् । समयमा पुग्नु (टाइम पन्क्चुअलिटी) जापानी समाजको एक महत्त्वपूर्ण गुण हो । चिया समारोह, सार्वजनिक पानीघर (ओन्सेन) र अन्य सांस्कृतिक अभ्यासहरूमा पनि विशेष शिष्टाचार चल्छन् ।

संचार (Communication)

मौखिक (Verbal)

अप्रत्यक्ष सञ्चार: जापानी मानिसहरू सामान्यतया अप्रत्यक्ष रूपमा सञ्चार गर्छन्। उनीहरूले सद्भाव कायम राख्न, मान–मर्यादा जोगाउन वा विनम्रताको कारणले प्रश्नहरूको उत्तर दिँदा अस्पष्ट हुन सक्छन्। मानिसहरूले वार्तालापको अर्थ बुझ्न गैर-मौखिक संकेतहरू (जस्तै शरीरको हाउभाउ, आसन, अनुहारको भाव र आवाजको टोन) मा ध्यान दिन्छन्। छलफल गर्नुपर्ने असहमति प्रायः निजी रूपमा र पछि गरिन्छ।

अस्वीकार (Refusals): अप्रत्यक्ष सञ्चार गर्ने भएकाले जापानी मानिसहरू प्रायः सिधा अस्वीकार वा नकारात्मक उत्तर दिनबाट जोगिन्छन्। अस्वीकार गर्दा उनीहरूले अस्पष्ट जवाफ दिनुअघि केही हिचकिचाहट देखाउन सक्छन्। उदाहरणका लागि, कसैले अनुरोधमा “केन्टो-शिमासु” (म यसबारे विचार गर्छु) भनेर जवाफ दिन सक्छ, यद्यपि उनी वास्तवमा प्रस्ताव विचार गर्ने इरादा राख्दैनन्।

मौन (Silence): बोलिरहेको व्यक्तिलाई बीचमै रोक्नु असभ्य मानिन्छ। त्यसैले धेरै जापानी मानिसहरू बोल्ने मौका नआउञ्जेल वार्तालापमा मौन बस्ने गर्छन्। कहिलेकाहीँ, मौन जानाजानी राखिन्छ ताकि मानिसहरूले छलफलको बारेमा सोच्न समय पाऊन्। मौनलाई प्रायः शिष्टता र सम्मानको रूपमा बुझिन्छ।

बीचका प्रतिक्रिया (Interjections / Aizuchi): जापानी सञ्चारमा ‘आइजुची’ भनिने बीचका प्रतिक्रिया अत्यन्त सामान्य हुन्छन्। यसलाई अवरोधको रूपमा होइन, बरु सुन्ने व्यक्ति सक्रिय रूपमा ध्यान दिइरहेको छ भन्ने संकेतको रूपमा बुझिन्छ। फोनमा जस्ता अवस्थाहरूमा, जहाँ गैर-मौखिक संकेत देखिँदैन, यो अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

सन्दर्भ अनुसार विभिन्न प्रकारका प्रतिक्रिया हुन्छन्।

एउटा प्रकार सहमति जनाउने हुन्छ, जस्तै “उन”, “ने”, “एए”, “हाइ” (हो), “सोउ देसु ने” (त्यस्तै हो हैन र?), र “सुगोइ” (अनौपचारिक रूपमा ‘वाह’ वा ‘अद्भुत’)। यस्तो प्रतिक्रिया प्रायः टाउको हल्लाएर दिइन्छ।

अर्को सामान्य प्रकार आश्चर्य जनाउने हुन्छ, जस्तै “एएए?” र “होन्तो देसु का?” (साँचै हो?). “माजी का?” (साँच्चै?) पनि प्रयोग हुन्छ, तर यो अनौपचारिक अवस्थामा मात्र।

प्रशंसा (Compliments): विनम्रता जापानी संस्कृतिमा महत्वपूर्ण मान्यता हो। त्यसैले मानिसहरू प्रायः प्रशंसालाई विनम्र रूपमा टार्ने गर्छन्। अत्यधिक प्रशंसाले लाज वा अप्ठ्यारो महसुस गराउन सक्छ।

सम्मानजनक भाषा (Keigo)

जापानी भाषामा विनम्रता, सम्मान र औपचारिकताको विभिन्न स्तरहरू व्यक्त गर्न विस्तृत व्याकरणिक प्रणाली छ, जसलाई ‘केइगो’ (सम्मानजनक भाषा) भनिन्छ। यसका तीन मुख्य प्रकार छन्, जसलाई फरक–फरक परिस्थितिमा प्रयोग गरिन्छ र फरक शब्द चयन तथा बोल्ने तरिका अपनाइन्छ।

सोनकेइगो: ‘सम्मानजनक भाषा’ हो, जुन अर्को व्यक्तिप्रति सम्मान देखाउन प्रयोग गरिन्छ। यो प्रायः माथिल्लो पदमा रहेका व्यक्तिसँग (जस्तै कर्मचारीले मालिकसँग बोल्दा) प्रयोग हुन्छ र यसमा धेरै विनम्र तथा विस्तारपूर्ण अभिव्यक्तिहरू हुन्छन्।

केन्सोङ्गो: ‘नम्र भाषा’ हो, जसमा आफू वा आफ्नै समूहका व्यक्तिहरूलाई सानो देखाइन्छ (जस्तै व्यवसायीहरूले ग्राहकसँग आफ्नो कम्पनीबारे बोल्दा)। यसमा मानिसहरूले विनम्रता देखाउन सम्मानसूचक उपाधिहरू हटाउने गर्छन्।

तेइनेइगो: ‘विनम्र भाषा’ हो, जुन सामान्य रूपमा अरू वा आफूलाई जनाउन प्रयोग हुन्छ। यसले विशेष रूपमा सम्मान वा नम्रता जनाउँदैन। यो भाषा चिनजान भएका व्यक्तिहरूबीच पनि प्रयोग गरिन्छ।

गैर-मौखिक (Non-Verbal)

शारीरिक सम्पर्क: न्यूनतम शारीरिक सम्पर्क मन पराइन्छ। भीडभाड भएको स्थानबाहेक मानिसहरूले एकअर्कालाई छोउनबाट जोगिन्छन्। नजिकका साथी वा एउटै लिङ्गका व्यक्तिहरू नजिक उभिन वा बस्न सक्छन्। फरक लिङ्गबीच सार्वजनिक रूपमा स्नेह देखाउनु सामान्य छैन। तर एउटै लिङ्गका साथीहरूबीच अंगालो हाल्ने, हात समाउने वा हातमा हात राखेर हिँड्ने व्यवहार सामान्य हुन्छ।

व्यक्तिगत दूरी (Personal Space): सार्वजनिक र निजी स्थानबीच फरक दृष्टिकोण हुन्छ। भीडभाडमा शरीर एकआपसमा ठोक्किन सक्छ तर निजी स्थानमा दूरी कायम राखिन्छ। सम्भव भएसम्म मानिसहरूले एकअर्काबाट दूरी राख्छन्। साथी वा परिवारसँग उभिँदा सामान्यतया हातको लम्बाइ बराबर दूरी राखिन्छ, चिनजान भएका व्यक्तिहरूसँग यो दूरी अझ बढी हुन्छ।

आँखा सम्पर्क (Eye Contact): जापानमा गैर-मौखिक सञ्चारमा आँखाको सम्पर्क महत्वपूर्ण हुन्छ। सिधा हेर्नु डर लाग्दो वा दबाबपूर्ण ठानिन सक्छ, त्यसैले अप्रत्यक्ष रूपमा हेर्ने चलन छ। विशेष गरी ज्येष्ठ वा उच्च पद

का व्यक्तिसँग बोल्दा, मानिसहरूले अनुहारको अन्य भाग (जस्तै ठुड्डी) तिर हेर्ने गर्छन्।

नमस्कार (Bowing): जापानभरि झुक्ने (नमस्कार गर्ने) चलन छ, जसले कृतज्ञता, पश्चात्ताप वा सम्मान जनाउँछ। यसको नियमहरू सन्दर्भ, सामाजिक स्थिति र उमेर अनुसार फरक हुन्छन्।

हाउभाउ (Gesturing): बोल्दा विभिन्न हाउभाउ प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि, लाज लागेको बेला टाउको पछाडि हात राख्ने चलन छ। यसले अप्रत्यक्ष असहमति वा अस्वीकार पनि जनाउन सक्छ। हल्का असहमति देखाउन शरीर वा अनुहार अगाडि दुवै हात हल्लाइन्छ।

बोलाउने तरिका (Beckoning): जापानमा मानिसहरूले हातको हत्केला तल फर्काएर औँलाहरू आफू तिर हल्लाएर बोलाउँछन्। तर उच्च पदका व्यक्तिलाई यसरी बोलाउनु असभ्य मानिन्छ।

औँला देखाउने (Pointing): औँलाले देखाउनु असभ्य मानिन्छ। यसको सट्टा हात फैलाएर नरम रूपमा संकेत गरिन्छ।

गन्ने तरिका (Counting): औँलाले गन्दा, जापानीहरू प्रायः खुला हातबाट सुरु गरेर औँला बन्द गर्दै जान्छन्। जस्तै, बुढी औँला बन्द गर्दा ‘एक’ जनाइन्छ। बन्द मुट्ठीले ‘पाँच’ जनाउँछ। तर उल्टो शैली (उठेका औँलाको संख्या अनुसार) पनि बढ्दो रूपमा प्रयोग भइरहेको छ।

टाउको हल्लाउनु (Nodding): वार्तालापमा सुन्दैछु भन्ने संकेत दिन वा स्वीकार जनाउन टाउको हल्लाउने चलन छ। यो सहमतिको संकेत भने होइन।

भावना व्यक्त गर्नु (Expressing Emotions): तीव्र भावना प्रदर्शन सामान्यतया टारिन्छ, विशेष गरी औपचारिक अवस्थामा। मानिसहरूले आफ्नो मान–मर्यादा जोगाउन क्रोधलाई खुलेर देखाउँदैनन्। सामाजिक हैसियतले पनि प्रभाव पार्न सक्छ—उच्च पदका व्यक्तिहरूले क्रोध देखाउनु बढी स्वीकार्य हुन्छ।

खुट्टा (Feet): खुट्टाको तलुवा देखाउनु, खुट्टाले वस्तु सार्नु, कसैलाई खुट्टातर्फ देखाउनु वा फर्निचरमाथि खुट्टा राख्नु असभ्य मानिन्छ।

व्यावसायिक संस्कृति (Business Culture)

जापानी व्यावसायिक संस्कृति विश्वप्रसिद्ध छ । यो इमानदारी, समर्पण, सामूहिक काम र दीर्घकालीन सम्बन्धमा आधारित छ । जापानी कम्पनीहरूमा जीवनपर्यन्त रोजगार (शिनिसेइ कोयू) प्रथा परम्परागत रूपमा चल्दई आएको छ जहाँ कर्मचारीहरू जीवनभर । एउटै कम्पनीमा काम गर्छन् ।

व्यावसायिक भेटमा पहिलो चिज नामकार्ड (मेइशी) दिने गरिन्छ । नामकार्ड दुवै हातले दिनु र ग्रहण गर्नुपर्छ र चाँडो नजरचाहाइ विचार गर्नुपर्छ । नामकार्डलाई सागर गर्नु वा बेचाहा राख्नु अपमान मानिन्छ । चिनाजान गर्दा समुहका सबैजनासँग नमस्कार गर्नु र सम्मानजनक भाषा प्रयोग गर्नु अनिवार्य छ ।

जापानी कम्पनीहरूमा निर्णय गर्ने प्रक्रिया नेमावाशी कहिन्छ जहाँ सबैसँग सहमति जुटाइन्छ । यसले निर्णयमा समय लाग्छ तर कार्यान्वयन चाँडो र राम्रो हुन्छ । विरिष्ठतालाई अत्यन्त सम्मान गरिन्छ । पदोन्नति प्रायः उमेर र कम्पनीमा प्रवेशको अवधिका आधारमा हुन्छ (नेन्को जोरेत्सु प्रणाली) ।

कार्यसमयपछि सहकर्मीहरूसँग खाना वा पिउने (नोमिकाइ) जानु जापानी व्यावसायिक संस्कृतिको एक महत्त्वपूर्ण अंग हो जसले टिमको एकता व्टढाउने गर्छ । व्यावसायिक पोशाकमा सादा रंगका सूटहरू (पुरुषको लागि कालो वा नीलो) प्रचलनमा छ । समयमा पुग्नु र पूरा तयारीसाथ भेटमा जानु अत्यन्त जरुरी छ ।

महत्त्वपूर्ण मितिहरू (Dates of Significance)

जापानमा वर्षभरि अनेक चाडपर्व र राष्ट्रिय बिदाहरू मनाइन्छन् । नयाँ वर्ष (शोगात्सु) जापानीहरूको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो जुन जनवरी १ देखि ३ चुनि । यस समय शिन्टो श्राइनमा हाट्सुमोदे (प्रथम प्रार्थना) गर्न जाने, ओसेचि र्योरी (नयाँ वर्षको विशेष खाना) खाने र परिवारसँग दिन बिताउने चलन छ ।

साकुरा ज्याका (चेरी फूल हेर्ने) चैत-बैशाख (मार्च-मई) महिनामा जापानभरि चल्छ जुन एक सामाजिक गतिविधि बनेको छ । गोल्डन विक (अप्रिलको अन्त्य देखि मईको सुरु) जापानमा अनेक राष्ट्रिय बिदा एकसाथ पर्ने समय हो जसमा जापानीहरू यात्रा गर्छन् ।

ओबोन (अगस्ट मध्य) एउटा बौद्ध चाड हो जब जापानीहरूले आफ्ना मर्नुभएका पुर्खाहरूको आत्मा सम्झना गर्छन् र घर फर्किन्छन् । चिचिगो माट्सुरी (नोभेम्बर १५) बच्चाहरूको वृद्धि र स्वास्थ्य मनाउने चाड हो । सम्राटको जन्मदिन पनि राष्ट्रिय बिदा हो ।

सेसेट्सुबुन (फेब्रुअरी ३) बसन्तको स्वागत गर्ने चाड हो जब जापानीहरूले भुडी माने विश्वासका साथ घर र श्राइनमा सोयाबीन छर्छन् । टनाबाता (इन जुलाई) तारा चाड हो जब अन्चुरोंट पातहरूमा इच्छा लेखेर बांसका कान्डामा झुन्ड्याइन्छन् ।

गर्नुपर्ने र नगर्नुपर्ने कुराहरू (Do's and Don'ts)

जापानीहरूसँग व्यवहार गर्दा केही महत्त्वपूर्ण कुराहरू ध्यान दिनुपर्छ । जापानी संस्कृतिका नियमहरू सिक्न इच्छुक छन् भन्ने चाहना देखाउनु जापानी मनिछहरूले अत्यन्त कदर गर्छन् । परापरा जापानी शब्दहरू जस्तै अरिगातो (धन्यवाद), सुमिमासेन (माफ गर्नुहोस्) चलाउनु सहशाजनक छ ।

गर्नुपर्ने कुराहरू: घरमा पस्नुभन्दा पहिला जुत्ता खोल्नु, कसैलाई नामकार्ड दुवै हातले दिने र ग्रहण गर्ने, साय्नका साथ नमस्कार गर्ने, समयमा पुग्ने, सार्वजनिक स्थानमा चुप रह्ने, र खाना सुरु गर्नुभन्दा पहिला "इतादाकिमासु" भन्ने किसिमका कुरा गर्नुपर्छ ।

नगर्नुपर्ने कुराहरू: चपस्टिक चामलमा ठडा नगाड्नु, सार्वजनिक यातायातमा फोनमा कुरा नगर्नु, सार्वजनिक स्थानमा नाक नसिन्ग्नु, कसैलाई चिन्ना अगाडि "तिमी" भनि सम्बोधन नगर्नु, र सूचना दिने इशारामा एक ओँटाले इशारा नगर्नु । टिप (चिपो) दिने चलन छैन र कहिलेकाहीँ अपमान मानिन्छ ।

संवेदनशील विषयहरू: द्वितीय विश्वयुद्धको इतिहास, हिरोशिमा र नागासाकीका एटम बम हमला, र चीन वा कोरियासँगकशा जापानको सम्बन्ध जस्ता विषयहरूमा चर्चा गर्दा संवेदनशील रहनुपर्छ । सम्राट वा शाही परिवारका बारेमा कुरा गर्दा पनि सम्मानजनक भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ ।